Preface: Bộ phim tài liệu “Ryuichi Sakamoto: Last days” của Đài NHK đã được trao giải Emmy Quốc tế ở hạng mục Art Programming tại New York – tác phẩm Nhật Bản duy nhất được vinh danh năm nay.
Introduction:
“Bởi chúng ta không biết bao giờ mình sẽ chết
Ta cứ ngỡ cuộc đời là suối nguồn không thể nào vơi
Nhưng mọi sự chỉ đến đôi lần trong đời. Đôi lần, thật ít ỏi.”
Đã bao lâu rồi bạn không để cho bản thân được buồn một cách trọn vẹn?
Mình đã tự hỏi như thế khi những nốt nhạc đầu tiên của Aqua chạm vào không gian.
Mình tự hỏi, mình đã bỏ quên đi những gì bấy lâu nay giữa guồng quay hối hả của cuộc sống. Từng nốt nhạc dịu dàng mời gọi chúng ta đối diện với nỗi đau, sự cô đơn, sự vụn vỡ bên trong. Và kỳ lạ thay, chính trong nỗi buồn man mác gợi lên từ thứ âm nhạc duy mỹ ấy, mình lại tìm thấy sự an ủi bình yên nhất.
Trong tiếng piano của set nhạc đầu tiên, mình nghe thấy cả tiếng thở dài của thời gian và những khoảng lặng mênh mông của một đời người. Âm nhạc ở đó không chỉ dừng lại ở một buổi trình diễn, nó giống một cuộc đối thoại thầm kín. Khi ngồi đắm mình trong tiếng nhạc, cảm nhận từng nốt âm lấp đầy không gian, mình thấy rõ từng sợi ánh sáng đang rọi vào trong tâm hồn mình – nơi mà những nỗi buồn đẹp đẽ dường như là vĩnh cửu.
Phần 1: Về Ryuichi Sakamoto
Ryuichi Sakamoto (1952 – 2023)
Người hâm mộ và đồng nghiệp gọi ông là “The Professor” (Giáo sư) vì vẻ ngoài trí thức, nền tảng học thuật vững chắc và cách tiếp cận âm nhạc đầy tính nghiên cứu. *Ông là Thạc sĩ tại Đại học Nghệ thuật Tokyo – Tokyogeidai (東京芸大)*
Ông là người phá bỏ mọi biên giới của âm nhạc, khi sáng tác từ Synth-pop đến nhạc cổ điển đương đại, nhạc phim (film score), và cuối đời là âm nhạc thể nghiệm (experimental/ambient).
Triết lý âm nhạc của Sakamoto gắn liền với văn hoá Nhật Bản, càng về sau càng hướng về thiên nhiên và sự tĩnh lặng. Trong âm nhạc của ông thể hiện rõ việc sử dụng Ma (間) – những khoảng lặng, nốt nghỉ cho phép giai điệu được lan tỏa, để người nghe được lắng lại lòng mình, cảm nhận thật sâu sự hiện diện của âm nhạc, ngay trong một khoảnh khắc vắng lặng.
Ma (間) trong văn hóa Nhật Bản đại diện cho không gian, thời gian, và những khoảng lặng tạo nên sự hài hòa, cân bằng, giúp tôn vinh vật thể, cảm xúc, và mang lại cảm giác bình an, tinh tế. Ma hiện diện rõ trong kiến trúc, trà đạo, ikebana, âm nhạc, và triết lý sống tối giản, là nghệ thuật của sự “đủ”.
Trong thế giới phương Tây, không gian thường được lấp đầy bởi vật dụng, âm thanh, chuyển động. Còn ở Nhật Bản, người ta trân trọng những khoảng trống. “Ma” chính là sự ngắt nghỉ, là nhịp lặng giữa những giai điệu, là khoảng lặng để ánh sáng, hơi thở và cảm xúc có thể len lỏi và lan tỏa.
Mỗi giai điệu khi được vang lên, nó không còn thuộc về người sáng tác, mà được hình thành và cảm nhận trong từng người nghe, từng không gian, từng khoảnh khắc.
Phần 2: Tóm lược sự nghiệp âm nhạc
Là người thành lập Yellow Magic Orchestra (YMO), ông tiên phong đưa nhạc điện tử Nhật Bản ra thế giới, tạo ra làn sóng Technopop – sôi động, đầy màu sắc và công nghệ.
Những năm đầu thập niên 80-90, khi tham gia đóng phim và soạn nhạc phim, ông đã có bước ngoặt lớn trong sự nghiệp với Merry Christmas, Mr. Lawrence và sau đó là The Last Emperor, trở thành nhạc sĩ Nhật Bản đầu tiên giành giải Oscar cho Nhạc phim xuất sắc nhất.
Sau thời kỳ đỉnh cao, ông quay về với solo piano qua các album như BTTB (Back to the Basic). Đây là giai đoạn âm nhạc của ông trở nên “tĩnh lặng”, luôn chất chứa nỗi buồn man mác và mang tính chữa lành cao.
Năm 2014, ông phát hiện mình mắc ung thư vòm họng. Ông đã dành 1 năm nghỉ ngơi chữa trị với phóng xạ và hoá chất. Ông thông báo năm 2015 là ông đã khoẻ hơn, tuy nhiên, có thể căn bệnh ung thư có thể vẫn sẽ quay trở lại.
Năm 2021, ông đăng một bức thư lên website của mình và thông báo, tuy căn bệnh ung thư vòm họng đã thuyên giảm, ông tiếp tục phải đối mặt với ung thư trực tràng.
Khoảnh khắc ông biết mình tiếp tục bị ung thư, ông đã viết “Cuộc đời tôi đã kết thúc.” Tuy nhiên, “ông đã sống với âm nhạc đến giây phút cuối cùng.”
Âm nhạc của ông lúc này trở thành cuốn nhật ký đối thoại với cái chết. Album async và 12 là những album cuối cùng, trần trụi và đầy chiêm nghiệm.
Bộ phim tài liệu “Coda” về Sakamoto được thực hiện trong thời gian bệnh tình của ông thuyên giảm – đẹp và cảm động.
Phần 3: Setlist tại LoudSound #8: Merry Christmas, Ryuichi Sakamoto
Mở màn buổi diễn là sự trở về với ký ức tuổi trẻ: trong trẻo, lấp lánh.
Những thanh âm đầu tiên vang lên đã khiến mình rơi nước mắt.
Như có ai đó, nhẹ nhàng ghé bên tai và nói: “Được rồi, anh đây.”
Không có sự báo trước, tiếng đàn của Sakamoto tựa như những giọt nước trong veo rơi thẳng xuống tâm trí đang đầy bụi bặm của mình Nó không phải một nỗi buồn thảm thiết, nhưng nó đẹp – đến mức đau lòng. Cái đẹp của sự tinh khiết – như thể được quay về làm một đứa trẻ đứng dưới cơn mưa rào mùa hạ.
Mạn phép viết đôi điều về Aqua, tác phẩm đầu tiên và cũng là tác phẩm khiến mình nhớ nhất trong setlist của ngày hôm ấy.
Nằm trong album BTTB (Back to the Basics) – 1999, đây là bản nhạc viết dành tặng cho con gái mình (nhạc sĩ Miu Sakamoto).
Aqua là sự vỗ về, là dòng nước rửa trôi đi mọi muộn phiền. Cấu trúc bản nhạc đơn giản, lặp lại nhưng mỗi lần lặp lại là một lần xoa dịu tâm hồn. Đúng như tên gọi, giai điệu như dòng nước chảy tràn vào những vết nứt trong tâm hồn, không kịch tính, mà nhẹ nhàng vỗ về, nhưng vô cùng đáng nhớ.
Buổi hoà nhạc kết thúc với 2 tác phẩm để đời trong sự nghiệp của ông – như muốn nhấn mạnh về một điều mà ông luôn muốn gửi gắm “Ars longa, vita brevis” – âm nhạc của ông là điều sẽ còn lại mãi với thời gian.
The Last Emperor: Tác phẩm giúp ông giành giải Oscar, gắn với bộ phim cùng tên “The Last Emperor” kể về Phổ Nghi – vị hoàng đế cuối cùng của Trung Hoa.
The Last Emperor là một bản hùng ca lịch sử. Không gian âm nhạc mở rộng ra đến vô cùng, lộng lẫy và bi tráng. Giai điệu vừa mang sự hào nhoáng của hoàng cung, vừa dự báo sự sụp đổ của một triều đại và bi kịch của một con người bị lịch sử cuốn đi. Đây là lúc khán giả choáng ngợp trước tài năng phối khí bậc thầy của Ryuichi Sakamoto với sự pha trộn hoàn hảo giữa ngũ cung phương Đông và dàn nhạc giao hưởng phương Tây.
Merry Christmas, Mr. Lawrence: Tác phẩm để đời là nhạc phim của bộ phim cùng tên (1983) nói về trại tù binh ở Thế chiến thứ 2.
Bản nhạc kể về tiếng chuông Giáng sinh vang lên trong trại tù binh như một sự nhắc nhở về nhân tính còn sót lại trong một cuộc chiến tàn khốc. Một giai điệu ám ảnh, đẹp và bi thương nhất sự nghiệp của Sakamoto.
Khi những thang âm vang lên, cả khán phòng như vỡ òa. Nó không còn là nhạc phim về chiến tranh nữa, nó trở thành bản hoà ca của tình yêu thương và nhân tính giữa người với người.
Nghệ thuật thì trường tồn, còn đời người thì ngắn ngủi. (Ars longa, vita brevis).”
“Merry Christmas, Mr. Lawrence” là lời chia tay cuối cùng – một cái kết không bi lụy, mà lấp lánh như những bông tuyết mùa Giáng sinh, để lại dư âm ấm áp và vĩnh cửu trong lòng người nghe.
Bước ra khỏi khán phòng khi những dư âm của “Merry Christmas, Mr. Lawrence” vẫn còn văng vẳng, mình nhận ra Sakamoto không chỉ chơi nhạc. Ông đã gói gọn cả một đời người vào đó.
Từ thuở ban đầu với những trong trẻo ngây thơ, chúng ta đi qua hết thảy những giông tố, tổn thương để trưởng thành, đến giây phút cô độc tận cùng khi đối diện với sinh tử, để cuối cùng, chúng ta chấp nhận một điều hiển nhiên rằng mình rồi cũng sẽ phải ra đi, mỉm cười và để lại cho cuộc đời một di sản lấp lánh.
“Bởi vì chúng ta không biết khi nào mình sẽ chết, ta cứ ngỡ cuộc đời là một dòng suối vô tận…
Nhưng mọi sự chỉ đến đôi lần trong đời. Đôi lần, thật ít ỏi.”
P/s: Mọi người nghe thử nhạc của con gái của cố nhạc sĩ nhé! Nghệ thuật là sự tiếp nối theo thế hệ, mình tin là như vậy!
Something inspired by the blog post
(A thought for tonight. I am sharing this in a moment of vulnerability. I may let this post dissolve in 24 hrs)
“We get to think of life as an inexhaustible well
Yet everything happens only a certain number of times
And a very small number, really”
If life is not the inexhaustible well it seems, then I cannot waste it pretending.
It was only three months ago that I was planning a future I thought was certain. But life has a quiet way of rewriting our stories. That chapter has closed. I have folded the plans away and decided to save the words “I do” for a different story, one that hasn’t been written yet.
For the past few months, I was afraid. Afraid of the questions, the judgment, the feeling of being left at 28, and starting over. I always pressured myself to find something “fulfilling” to do, to pretend to be fine.
But a fake smile and the distraction of hard work are burdens that I can no longer bear.
When was the last time you gave your heart permission to simply break, without trying to fix it?
Genuine healing isn’t about pretending to be okay when you aren’t. It’s about allowing yourself to be depressed, miserable, sad and empty – all at once. No more pressure to be something others want me to be. Pause. Rest. Recuperate. Being kind to myself.
Sharing this beautiful piece by Ryuichi Sakamoto that speaks to where I am right now.
I stumbled across a comment that reads: ‘本当は毎日聴きたいほど大好きだけど、好きすぎるが故にいざという時にしか聴けない’ (I love it enough to listen every day, but because it holds such weight, I save it for when I truly need it). That sentiment resonates deeply.
P/s: It took immense courage to speak this silence aloud. Thank you in advance for holding it gently.